ภาพรวม
ภาวะโลหิตจาง (Anemia) เป็นภาวะที่มีจำนวนเม็ดเลือดแดง ระดับฮีโมโกลบิน ซึ่งเป็นสารสีในเลือดที่ทำหน้าที่ขนส่งออกซิเจน หรือค่า hematocrit ซึ่งเป็นสัดส่วนของเม็ดเลือดแดงในเลือดต่ำกว่าระดับที่เพียงพอต่อความต้องการทางสรีรวิทยาของร่างกาย ตามคำนิยามที่ระบุไว้ในหัวข้อ 'บทนำ' โดยในหัวข้อนี้ยังกล่าวถึงคำนิยามของภาวะโลหิตจางตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (World Health Organization; WHO) ด้วยส่วนภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก (iron-deficiency anemia) หมายถึงภาวะโลหิตจางที่เกิดจากปริมาณธาตุเหล็กสะสมในร่างกายต่ำ ดังที่กล่าวไว้ในหัวข้อนี้
ประชากรทั่วโลกมากถึงหนึ่งในสามมีภาวะโลหิตจาง โดยประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ที่มีภาวะโลหิตจางมีสาเหตุจากการขาดธาตุเหล็ก รายละเอียดเกี่ยวกับอุบัติการณ์และความชุกของโรคมีอธิบายไว้ในหัวข้อ ‘ระบาดวิทยา’
การเกิดและความรวดเร็วในการดำเนินโรคของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กขึ้นอยู่กับปริมาณธาตุเหล็กสะสมในร่างกายของแต่ละบุคคล ซึ่งปริมาณธาตุเหล็กสะสมขึ้นอยู่กับอายุ เพศ อัตราการเจริญเติบโต และสมดุลระหว่างการดูดซึมกับการสูญเสียธาตุเหล็ก ปัจจัยเหล่านี้ รวมถึงผลกระทบที่เกี่ยวข้อง มีการกล่าวถึงเพิ่มเติมในหัวข้อ ‘พยาธิสรีรวิทยา’
สาเหตุของภาวะโลหิตจางและภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมีการแจกแจงและอธิบายไว้ในหัวข้อ ‘สาเหตุการเกิดโรค’
ตามที่กล่าวไว้ในหัวข้อ ‘การจำแนกโรค’ ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กสามารถจำแนกเป็น ภาวะขาดธาตุเหล็กอย่างแท้จริง (absolute iron deficiency) และ ภาวะขาดธาตุเหล็กเชิงหน้าที่ (functional iron deficiency)
การซักประวัติและการตรวจร่างกาย
ในหัวข้อ ‘การซักประวัติ’ เนื้อหามุ่งเน้นไปที่สาเหตุที่อาจทำให้เกิดภาวะโลหิตจาง ขณะที่หัวข้อ ‘การตรวจร่างกาย’ กล่าวถึงลักษณะทางกายที่อาจพบในภาวะโลหิตจาง
การวินิจฉัย
หัวข้อ ‘การคัดกรองโรค’ กล่าวถึงการตรวจคัดกรองประเภทต่าง ๆ ที่สามารถดำเนินการได้ พร้อมรายละเอียดของการตรวจแต่ละประเภท
การตรวจทางห้องปฏิบัติการและการตรวจทางภาพหลายรายการที่ใช้ในการประเมินโรค ได้กล่าวถึงไว้ในหัวข้อ ‘การตรวจทางห้องปฏิบัติการและอื่นๆ’ และ ‘การวินิจฉัยทางภาพ’
สาเหตุอื่น ๆ ของภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดเล็กและติดสีจาง (microcytic hypochromic anemia) ได้กล่าวถึงไว้ในหัวข้อ ‘การวินิจฉัยแยกโรค’
การจัดการและการรักษา
หัวข้อ ‘การรักษาด้วยยา’ กล่าวถึงการรักษาภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กด้วยธาตุเหล็กทั้งชนิดรับประทานและ ชนิดฉีด (parenteral)
หัวข้อ ‘การรักษาโดยไม่ใช้ยา’ กล่าวถึงทางเลือกในการรักษาหลายรูปแบบที่ควรพิจารณา ซึ่งอาจช่วยในการจัดการภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก ได้แก่ การรักษาด้วยการปรับอาหารและการให้เลือด
ในหัวข้อ ‘การติดตามผล’ ระบุว่า โดยทั่วไปภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กจะได้รับการแก้ไขภายใน 2–4 เดือนเมื่อได้รับการรักษาที่เหมาะสม นอกจากนี้ ยังกล่าวถึงการตรวจที่ควรทำเพื่อประเมินประสิทธิผลของการรักษาด้วยธาตุเหล็ก
คำถามที่พบบ่อย
สาเหตุที่พบบ่อยของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมีอะไรบ้าง?
การสูญเสียเลือดที่เห็นได้ชัด (overt blood loss) เป็นสาเหตุที่พบบ่อยและสำคัญที่สุดของภาวะขาดธาตุเหล็ก ในผู้หญิงก่อนวัยหมดประจำเดือน การสูญเสียเลือดจากประจำเดือนเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อย ขณะที่ในผู้ชายและผู้หญิงหลังวัยหมดประจำเดือน การสูญเสียเลือดจากทางเดินอาหารพบได้บ่อยกว่า สาเหตุอื่น ๆ ได้แก่ การได้รับธาตุเหล็กจากอาหารไม่เพียงพอ การดูดซึมธาตุเหล็กลดลงจากความผิดปกติหรือการผ่าตัดของระบบทางเดินอาหาร ความต้องการธาตุเหล็กที่เพิ่มขึ้นในช่วงเจริญเติบโต การตั้งครรภ์และการให้นมบุตร การบริจาคโลหิตบ่อยครั้ง และการมีเลือดออกเรื้อรังที่ตรวจไม่พบด้วยตาเปล่า (chronic occult bleeding)
อ่านเพิ่มเติมผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการใดที่ช่วยยืนยันภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก?
ผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่อาจพบ ได้แก่ ค่า mean corpuscular volume (MCV) ลดลง, red cell distribution width (RDW) เพิ่มขึ้น, ระดับ serum iron ต่ำ, transferrin saturation ต่ำ, total iron-binding capacity (TIBC) เพิ่มขึ้น และ soluble transferrin receptor เพิ่มขึ้น โดย serum ferritin เป็นการตรวจที่มีใช้อย่างแพร่หลายและมีความไวและความจำเพาะสูงสำหรับยืนยันภาวะขาดธาตุเหล็ก ในเด็กอายุ ≥5 ปีและผู้ใหญ่ ค่า ferritin <15 ng/mL ถือเป็นเกณฑ์วินิจฉัยภาวะขาดธาตุเหล็ก ส่วนค่า 15–30 ng/mL บ่งชี้ว่ามีโอกาสสูงที่จะมีภาวะขาดธาตุเหล็ก
อ่านเพิ่มเติมเมื่อไหร่ควรส่องกล้องทางเดินอาหารในผู้ที่มีภาวะขาดธาตุเหล็ก?
การส่องกล้องทางเดินอาหารใช้เพื่อค้นหารอยโรคในระบบทางเดินอาหารที่เป็นสาเหตุของการสูญเสียเลือดที่ตรวจไม่พบด้วยตาเปล่า โดยควรพิจารณาการตรวจตามอาการทางระบบทางเดินอาหารของผู้ป่วย สำหรับผู้ชายและผู้หญิงทั้งก่อนและหลังวัยหมดประจำเดือนที่มีภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กแต่ไม่มีอาการทางระบบทางเดินอาหาร แนะนำให้ตรวจด้วยการส่องกล้องทางเดินอาหารทั้งส่วนต้นและส่วนล่าง (bidirectional endoscopy) ได้แก่ esophagogastroduodenoscopy และ colonoscopy หากผลการส่องกล้องเบื้องต้นไม่พบความผิดปกติ และการรักษาด้วยธาตุเหล็กไม่สามารถแก้ไขภาวะโลหิตจางได้ อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม
อ่านเพิ่มเติมเมื่อไหร่ควรพิจารณาให้ธาตุเหล็กชนิดฉีด?
อาจพิจารณาให้ธาตุเหล็กชนิดฉีดในผู้ที่มีภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กระดับปานกลางถึงรุนแรง เมื่อไม่สามารถทนต่อธาตุเหล็กชนิดรับประทานหรือมีปัญหาในการดูดซึม การตอบสนองต่อการรักษาด้วยธาตุเหล็กชนิดรับประทานอย่างเหมาะสมไม่เพียงพอ หรือระดับฮีโมโกลบินยังคงลดลง นอกจากนี้ อาจมีข้อบ่งใช้ในกรณีที่ยังมีเลือดออกอย่างต่อเนื่องและยังไม่สามารถแก้ไขได้ ผู้ป่วยที่มี โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง, ภาวะหัวใจล้มเหลวเรื้อรัง หรือ โรคไตเรื้อรัง รวมถึงกรณีที่ต้องการเพิ่มระดับฮีโมโกลบินอย่างรวดเร็ว เช่น ก่อนเข้ารับการผ่าตัดใหญ่
อ่านเพิ่มเติมควรติดตามการตอบสนองต่อการรักษาด้วยธาตุเหล็กอย่างไร?
โดยทั่วไปภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กจะได้รับการแก้ไขภายใน 2–4 เดือนหลังได้รับการรักษาที่เหมาะสม การตอบสนองต่อการรักษาอาจสังเกตได้จากการเพิ่มขึ้นของ reticulocyte ภายใน 4 วัน และระดับฮีโมโกลบินเพิ่มขึ้นหลังเริ่มการรักษาประมาณ 2–3 สัปดาห์
อาจติดตาม complete blood count (CBC) เดือนละครั้งเป็นเวลา 3 เดือน จากนั้นตรวจทุก 3 เดือนเป็นเวลา 1 ปี และหลังจากนั้นตรวจทุก 6 เดือนเป็นเวลา 2–3 ปี หากไม่พบการตอบสนองต่อการรักษา ควรประเมินสาเหตุที่อาจเกี่ยวข้อง เช่น การไม่ปฏิบัติตามการรักษา การสูญเสียเลือดอย่างต่อเนื่อง การดูดซึมธาตุเหล็กผิดปกติ การวินิจฉัยโรคไม่ถูกต้อง หรือปัจจัยแทรกซ้อนอื่น ๆ
อ่านเพิ่มเติม
