Molecular structure pattern

Anemia ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก Disease Background

Last updated: 13 February 2026

บทนำ

ภาวะโลหิตจาง (Anemia) เป็นภาวะที่มีจำนวนเม็ดเลือดแดง ระดับฮีโมโกลบิน (hemoglobin) ซึ่งเป็นสารสีในเลือดที่ทำหน้าที่ขนส่งออกซิเจน หรือค่า hematocrit ซึ่งสะท้อนสัดส่วนของเม็ดเลือดแดงที่ยังคงสภาพสมบูรณ์ในเลือดต่ำกว่าระดับที่เพียงพอต่อความต้องการทางสรีรวิทยาของร่างกาย

ตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (World Health Organization; WHO) ภาวะโลหิตจางหมายถึงการมีระดับฮีโมโกลบินต่ำกว่าค่าดังต่อไปนี้1

  • ผู้ชาย (อายุ ≥15 ปี): <13 g/dL
  • ผู้หญิง (ไม่ได้ตั้งครรภ์ อายุ ≥15 ปี): <12 g/dL
  • ผู้หญิงตั้งครรภ์: <11 g/dL ในไตรมาสที่ 1 และ 3 และลดลง 0.5 g/dL ในไตรมาสที่ 2
  • เด็ก (อายุ 12–14 ปี): <12 g/dL
  • เด็ก (อายุ 5–11 ปี): <11.5 g/dL
  • เด็ก (อายุ 6 เดือน–4 ปี): <11 g/dL
ระดับฮีโมโกลบิน (g/L) สำหรับการวินิจฉัยภาวะโลหิตจางที่ระดับน้ำทะเล
กลุ่มประชากร เล็กน้อย ปานกลาง รุนแรง
ผู้ชาย (อายุ ≥15 ปี) 110–129 80–109 <80
ผู้หญิง (ไม่ได้ตั้งครรภ์ อายุ ≥15 ปี) 100–119 80–109 <80
ผู้หญิงตั้งครรภ์ 100–109 70–99 <70
เด็ก (อายุ 12–14 ปี) 110–119 80–109 <80
เด็ก (อายุ 5–11 ปี) 110–114 80–109 <80
เด็ก (อายุ 6 เดือน–4 ปี) 100–109 70–99 <70
ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก คือภาวะโลหิตจางที่เกิดจากปริมาณธาตุเหล็กสะสมในร่างกายต่ำ โดยพบระดับฮีโมโกลบินหรือ hematocrit ต่ำ ร่วมกับเม็ดเลือดแดงมีขนาดเล็กและติดสีจาง (microcytic and hypochromic erythrocytes) และจำนวนเม็ดเลือดแดงต่ำ การมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอเป็นสาเหตุสำคัญที่สุดของภาวะโลหิตจางจากการสร้างเม็ดเลือดแดงบกพร่อง ภาวะขาดธาตุเหล็กเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดเล็ก (microcytic anemia) อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยเกือบครึ่งหนึ่งยังคงมีเม็ดเลือดแดงขนาดปกติ 

1 ค่าที่ใช้เป็นเกณฑ์ในการวินิจฉัยภาวะโลหิตจางอาจแตกต่างกันในแต่ละประเทศ ควรอ้างอิงแนวทางเวชปฏิบัติหรือคำแนะนำจากหน่วยงานสาธารณสุขในประเทศที่เกี่ยวข้องร่วมด้วย

ระบาดวิทยา

ประชากรทั่วโลกมากถึงหนึ่งในสามมีภาวะโลหิตจาง โดยประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ป่วยมีสาเหตุมาจากการขาดธาตุเหล็ก คาดว่ามีประชากรประมาณ 1.24 พันล้านคนที่มีภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก (iron-deficiency anemia) ทำให้ภาวะนี้เป็นภาวะขาดสารอาหารที่พบได้บ่อยที่สุดทั่วโลก

ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กพบได้บ่อยในทารกในครรภ์ เด็ก ผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ ผู้ที่มีโรคเรื้อรังหรือโรคที่มีการอักเสบ และผู้สูงอายุ โดยพบความชุกสูงในเด็กที่อยู่ในช่วงเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วและมีการสร้างเม็ดเลือดแดงเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะทารกคลอดก่อนกำหนดและทารกแรกเกิดที่มีน้ำหนักตัวน้อย เด็กวัยหัดเดิน เด็กวัยก่อนเรียน และหญิงตั้งครรภ์

จากการศึกษา Global Burden of Disease Study ปี 2016 พบว่าภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กเป็น 1 ใน 5 สาเหตุสำคัญที่ก่อให้เกิดภาระของจำนวนปีที่มีชีวิตอยู่กับภาวะทุพพลภาพ (years lived with disability; YLD) และเป็นสาเหตุอันดับแรกในผู้หญิง ภาวะขาดธาตุเหล็กเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดเล็ก (microcytic anemia) อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยเกือบครึ่งหนึ่งยังคงมีเม็ดเลือดแดงขนาดปกติ แม้ว่าผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ที่ไม่ได้ตั้งครรภ์จะเป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมากที่สุด แต่ยังพบภาวะนี้ในผู้สูงอายุและกลุ่มอายุน้อยด้วย

ในประเทศมาเลเซีย คาดว่าความชุกของภาวะโลหิตจางโดยรวมอยู่ที่ 24.2% โดยการขาดธาตุเหล็กเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด นอกจากนี้ การขาดธาตุเหล็กยังเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะโลหิตจางในประชากรฟิลิปปินส์ โดยทารกและหญิงตั้งครรภ์เป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด

Anemia - Iron-Deficiency_Disease BackgroundAnemia - Iron-Deficiency_Disease Background

พยาธิสรีรวิทยา

การเกิดและความรวดเร็วในการดำเนินไปของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กขึ้นอยู่กับปริมาณธาตุเหล็กสะสมในร่างกายของแต่ละบุคคล ซึ่งปริมาณธาตุเหล็กสะสมขึ้นอยู่กับอายุ เพศ อัตราการเจริญเติบโต และสมดุลระหว่างการดูดซึมและการสูญเสียธาตุเหล็ก

ภาวะขาดธาตุเหล็กส่งผลต่อการรักษาสมดุลของธาตุเหล็กในร่างกาย (iron homeostasis) ทำให้เกิดกลไกการปรับตัวผ่านแกน hepcidin-ferroportin (FPN), ระบบ iron regulatory protein (IRP)/iron response element (IRE) และกลไกควบคุมอื่น ๆ เมื่อเกิดภาวะขาดธาตุเหล็ก ร่างกายจะพยายามใช้ธาตุเหล็กที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อการสร้างเม็ดเลือดแดง และลดข้อจำกัดทางสรีรวิทยาที่ขัดขวางการดูดซึมธาตุเหล็ก

Hepcidin ที่สร้างจากตับเป็นฮอร์โมนที่ทำหน้าที่จำกัดการนำธาตุเหล็กเข้าสู่พลาสมา โดย hepcidin จะจับกับ ferroportin (FPN) ซึ่งเป็นตัวรับของ hepcidin ส่งผลให้การส่งออกธาตุเหล็กถูกยับยั้ง โดยปิดกั้นช่องทางการส่งออกธาตุเหล็กและกระตุ้นการสลายตัวของ FPN

ขณะเดียวกัน ภาวะที่มีธาตุเหล็กจำกัดจะส่งผลให้การเพิ่มจำนวนของเซลล์ในระยะแรกของกระบวนการสร้างเม็ดเลือดแดงลดลง เนื่องจากการขาดธาตุเหล็กทำให้เซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแดงในระยะแรกตอบสนองต่อ erythropoietin (EPO) ลดลง ตัวอย่างเช่น ในผู้ที่มีภาวะขาดธาตุเหล็กแต่ยังไม่มีภาวะโลหิตจาง ระดับ EPO จะไม่เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม เมื่อมีภาวะโลหิตจางและภาวะพร่องออกซิเจน (hypoxia) ร่วมด้วย ระดับ EPO จะเพิ่มขึ้นอย่างมาก ส่งผลให้ระดับ hepcidin ลดลงเพื่อเพิ่มการส่งธาตุเหล็กไปยังเซลล์ที่ต้องการใช้

สาเหตุการเกิดโรค

สาเหตุของภาวะโลหิตจาง

ภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดปกติ (normocytic anemia) ซึ่งลักษณะของเม็ดเลือดแดงไม่พบความผิดปกติชัดเจน สามารถเกิดได้จากการเสียเลือด ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด การสร้างเม็ดเลือดแดงลดลงจากการสร้างเม็ดเลือดแดงไม่เพียงพอ หรือการทำลายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแดงภายในไขกระดูก เช่น ภาวะจากโรคเรื้อรัง และการทำลายเม็ดเลือดแดงเพิ่มขึ้น เช่น hemolysis

ภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดใหญ่ (macrocytic anemia) คือภาวะโลหิตจางที่เม็ดเลือดแดงมีขนาดใหญ่กว่านิวเคลียสของ small lymphocyte เมื่อดูจาก peripheral smear โดยมีสาเหตุจาก

  • สาเหตุแบบ megaloblastic: การขาด folate และ vitamin B12 การติดเชื้อ human immunodeficiency virus (HIV) ความผิดปกติของ metabolism ที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมซึ่งพบได้ไม่บ่อย myelodysplastic syndrome หรือ congenital dyserythropoietic anemia
  • สาเหตุแบบ non-megaloblastic: ภาวะ reticulocytosis ที่เด่นชัด aplastic anemia ความผิดปกติของ nucleic acid metabolism ของเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแดงที่รบกวนการสังเคราะห์ nucleic acid ความผิดปกติของการเจริญของเม็ดเลือดแดง และสาเหตุอื่น ๆ เช่น Down syndrome การดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป โรคตับ และ hypothyroidism

ภาวะโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงขนาดเล็ก (microcytic anemia) คือภาวะที่เม็ดเลือดแดงมีขนาดเล็กลง ซึ่งอาจเกิดจากกระบวนการทางพยาธิวิทยาดังต่อไปนี้

  • ธาตุเหล็กที่มีอยู่สำหรับการนำไปใช้ลดลง หรือภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก
  • ความผิดปกติที่เกิดขึ้นภายหลังของการสังเคราะห์ heme เช่น thalassemia
  • การสร้าง globin ลดลง
  • ความผิดปกติแต่กำเนิดที่พบได้ไม่บ่อย เช่น sideroblastic anemias, porphyria และความผิดปกติของการดูดซึม การขนส่ง การนำไปใช้ และการนำธาตุเหล็กกลับมาใช้ใหม่
  • การอักเสบหรือโรคเรื้อรัง
  • ภาวะพิษจากตะกั่ว 

สาเหตุของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก

สาเหตุที่พบบ่อยและสำคัญที่สุดของภาวะขาดธาตุเหล็กคือการเสียเลือดที่เห็นได้ชัด (overt blood loss) ในผู้หญิงก่อนวัยหมดประจำเดือน การเสียเลือดจากประจำเดือนเป็นสาเหตุที่พบได้บ่อย ขณะที่การเสียเลือดจากทางเดินอาหารพบได้บ่อยกว่าในผู้ชายและผู้หญิงหลังวัยหมดประจำเดือน

การได้รับธาตุเหล็กจากอาหารไม่เพียงพอเป็นอีกสาเหตุหนึ่งของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ ผู้ที่มีภาวะทุพโภชนาการ ผู้ที่รับประทานอาหารแบบ vegan รวมถึงผู้ที่มีปัญหาการดื่มแอลกอฮอล์และมีภาวะ pica การดูดซึมธาตุเหล็กลดลงก็อาจมีส่วนทำให้เกิดภาวะนี้ได้เช่นกัน โดยอาจเกิดจากความผิดปกติของเยื่อบุลำไส้ ซึ่งสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ celiac disease การหลั่งกรดในกระเพาะอาหารลดลง การผ่าตัดกระเพาะอาหาร (gastrectomy) การผ่าตัด gastric bypass หรือ intestinal bypass และการมีเชื้อ Helicobacter pylori ในทางเดินอาหาร

ความต้องการธาตุเหล็กที่เพิ่มขึ้น เช่น ในช่วงที่เด็กมีการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว รวมถึงช่วงมีประจำเดือน การตั้งครรภ์ และการให้นมบุตร ก็อาจเป็นสาเหตุของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กได้เช่นกัน นอกจากนี้ การสูญเสียธาตุเหล็กที่เพิ่มขึ้นอาจเกิดจากการมีเลือดกำเดาไหลบ่อย (epistaxis)

สาเหตุสำคัญอื่น ๆ ได้แก่ การมีเลือดออกที่ตรวจไม่พบด้วยตาเปล่า (occult bleeding) ภาวะขาดธาตุเหล็กแต่กำเนิด เช่น iron-refractory iron-deficiency anemia, intravascular hemolysis, pulmonary hemosiderosis, โรคเรื้อรังหรือความผิดปกติทางพันธุกรรม เช่น chronic hematuria และ chronic bleeding diathesis รวมถึงการใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านการอักเสบ ยาต้านเกล็ดเลือด หรือ proton pump inhibitors (PPIs) เป็นเวลานาน

นอกจากนี้ การบริจาคโลหิตบ่อยครั้งและการติดเชื้อพยาธิ (helminthiasis) ในหญิงตั้งครรภ์จากประเทศที่มีรายได้ต่ำและปานกลางก็เป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดภาวะขาดธาตุเหล็กได้เช่นกัน การตอบสนองต่อการรักษาด้วย erythropoietin อาจสัมพันธ์กับการเกิดภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กได้ด้วย

การจำแนกโรค

ภาวะขาดธาตุเหล็กอย่างแท้จริง (absolute iron deficiency) คือ ภาวะที่ไม่พบธาตุเหล็กสะสมในไขกระดูกและส่วนอื่น ๆ ของระบบ monocyte-macrophage ในตับและม้าม ส่งผลให้ร่างกายไม่มีธาตุเหล็กเพียงพอสำหรับการสร้างเม็ดเลือดแดงในระดับปกติหรือในภาวะที่มีการสร้างเม็ดเลือดแดงเพิ่มขึ้น

ภาวะขาดธาตุเหล็กเชิงหน้าที่ (functional iron deficiency) คือ ภาวะที่มีธาตุเหล็กไม่เพียงพอสำหรับนำไปใช้ในการสร้างเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแดง (erythroid precursors) แม้ว่าปริมาณธาตุเหล็กสะสมในร่างกายจะอยู่ในระดับปกติหรือเพิ่มขึ้น ภาวะนี้มักเกิดจากภาวะโลหิตจางจากการอักเสบ การติดเชื้อเรื้อรัง มะเร็ง การติดเชื้อปรสิต มาลาเรีย การสูญเสียเลือดจากหัตถการหรือกระบวนการรักษา และการใช้ยากระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดง