Anemia ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก Initial Assessment

สัญญาณเตือนและการแสดงอาการ

อาการสำคัญของภาวะโลหิตจาง ได้แก่ หายใจลำบาก (dyspnea) ทั้งขณะออกแรงหรือขณะพัก อ่อนเพลีย ใจสั่น ปวดศีรษะ หน้ามืดหรือรู้สึกจะเป็นลม หูอื้อ เบื่ออาหาร ความผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร และความต้องการทางเพศลดลง

ในผู้ที่มีภาวะโลหิตจางรุนแรง อาจพบอาการซึมลง สับสน หัวใจเต้นเร็ว และเลือดออกที่จอประสาทตา (retinal hemorrhage) ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตรายถึงชีวิต เช่น ภาวะหัวใจล้มเหลว (congestive heart failure) อาการเจ็บหน้าอกเนื่องจากกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด (angina) ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ (arrhythmias) และ/หรือกล้ามเนื้อหัวใจตาย (myocardial infarction) อาการเหล่านี้อาจเกิดจากการนำออกซิเจนไปเลี้ยงเนื้อเยื่อลดลง และในผู้ป่วยที่มีการเสียเลือดเฉียบพลันและมาก การมีภาวะปริมาตรเลือดในร่างกายลดลง (hypovolemia) จะยิ่งทำให้อาการรุนแรงขึ้น
ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมักไม่แสดงอาการ แต่ในเด็กวัยก่อนเรียนอาจส่งผลต่อพัฒนาการด้านการรู้คิด (cognitive development) ส่วนในผู้ใหญ่อาจทำให้ประสิทธิภาพในการทำงานและคุณภาพชีวิตลดลง รวมถึงทำให้เกิดปัญหาด้านการรู้คิดและพฤติกรรม

ในหญิงตั้งครรภ์ ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นของความผิดปกติของการทำงานของต่อมไทรอยด์ ภาวะครรภ์เป็นพิษ (preeclampsia) ภาวะชักจากครรภ์เป็นพิษ (eclampsia) การเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนด รกลอกตัวก่อนกำหนด การผ่าตัดคลอด ทารกแรกเกิดน้ำหนักตัวน้อย การคลอดก่อนกำหนด ภาวะโลหิตจางหลังคลอด และการได้รับเลือด

อาการอื่น ๆ ของภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก ได้แก่ ผิวหนังหรือเยื่อบุต่าง ๆ ซีด อ่อนแรง หงุดหงิดง่าย อ่อนเพลียในระดับต่าง ๆ ซึมลง หนาวสั่น เวียนศีรษะ หูอื้อ ใจสั่น หายใจลำบาก กลุ่มอาการขาอยู่ไม่สุข (restless legs syndrome) และทนต่อการออกกำลังกายได้น้อยลง (exercise intolerance)

การซักประวัติควรมุ่งเน้นไปที่การค้นหาสาเหตุที่อาจเป็นต้นเหตุของภาวะโลหิตจาง โดยควรสอบถามเกี่ยวกับการรับประทานอาหาร น้ำหนักตัวที่ลดลง การใช้ยา เช่น Aspirin และยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) อาการของระบบทางเดินอาหาร การติดเชื้อ H. pylori ประวัติ pica หรือ pagophagia อาการหรือสัญญาณของการเสียเลือด ประวัติการผ่าตัด ประวัติครอบครัวเกี่ยวกับมะเร็งของระบบทางเดินอาหาร ประวัติการบริจาคเลือด การเสียเลือดจากประจำเดือน และประวัติการตั้งครรภ์หลายครั้ง

ผู้ป่วยที่มีภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กมักไม่มีอาการ และมักตรวจร่างกายพบความผิดปกติเพียงเล็กน้อย เช่น เยื่อบุตา ผิวหนัง และฐานเล็บซีด ลิ้นอักเสบและฝ่อลีบ (atrophic glossitis) ปากนกกระจอก (angular cheilitis) เล็บช้อน (koilonychia) หัวใจเต้นเร็ว (tachycardia) เสียงฟู่ช่วง systole จากการไหลเวียนของเลือดผ่านหัวใจ (cardiac systolic flow murmur) ผิวหนังและเส้นผมแห้ง และผมร่วง (alopecia) การประเมินเพิ่มเติมควรพิจารณาตามปัจจัยเสี่ยงของผู้ป่วย

การวินิจฉัยภาวะโลหิตจางยืนยันได้เมื่อพบค่าตัวชี้วัดหลักของเม็ดเลือดแดงอย่างน้อย 1 ค่าอยู่ในระดับต่ำจากการตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (complete blood count; CBC) ได้แก่ ระดับฮีโมโกลบิน (hemoglobin) ค่า hematocrit หรือจำนวนเม็ดเลือดแดง

การวินิจฉัยภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กอาศัยผลตรวจทางห้องปฏิบัติการที่ยืนยันการมีภาวะโลหิตจางร่วมกับภาวะธาตุเหล็กสะสมในร่างกายต่ำ โดยตรวจวัดระดับ serum ferritin, serum iron, erythrocyte protoporphyrin หรือ total iron-binding capacity (TIBC, transferrin)

การประเมินภาวะขาดธาตุเหล็กทั้งในผู้ที่มีและไม่มีภาวะโลหิตจาง สามารถใช้การตรวจ serum iron และ TIBC, serum ferritin, ดัชนีเม็ดเลือดแดง (red cell indices), สัดส่วนของเม็ดเลือดแดงที่ติดสีจาง (percentage of hypochromic erythrocytes), reticulocyte count, reticulocyte hemoglobin concentration, transferrin saturation (TS) หรือระดับ soluble (serum) transferrin receptor (sTfR)

แนะนำให้หญิงตั้งครรภ์ที่ไม่มีอาการได้รับการคัดกรองภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กเป็นประจำ โดยหญิงตั้งครรภ์ทุกรายควรได้รับการคัดกรองภาวะโลหิตจางด้วยการตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (complete blood count; CBC) ในการฝากครรภ์ครั้งแรก และตรวจซ้ำอีกครั้งเมื่ออายุครรภ์ 28 สัปดาห์

ตามแนวทางของ International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO) ปี 2025 กำหนดให้วินิจฉัยภาวะโลหิตจางในหญิงตั้งครรภ์เมื่อระดับฮีโมโกลบิน <11 g/dL โดยใช้เกณฑ์นี้ในทุกไตรมาสของการตั้งครรภ์ รวมถึงช่วงหลังคลอด

ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้จากแผนภูมิการจัดการโรค Nutrition in Pregnancy

แนะนำให้เด็กอายุมากกว่า 1 ปีได้รับการคัดกรองระดับฮีโมโกลบินทุกราย (universal hemoglobin screening) ร่วมกับการประเมินปัจจัยเสี่ยง ได้แก่ น้ำหนักแรกเกิดน้อย ประวัติคลอดก่อนกำหนด การสัมผัสสารตะกั่ว การได้รับนมแม่เพียงอย่างเดียวต่อเนื่องเกิน 4 เดือน และการหย่านมแม่แล้วได้รับนมสด (whole milk) และอาหารเสริมที่ไม่ได้เสริมธาตุเหล็ก