Xét nghiệm và hỗ trợ chẩn đoán
Các xét nghiệm thường không cần thiết nhưng có thể hữu ích khi xảy ra dịch bệnh để xác định nguyên nhân. Nhiều bệnh tiêu chảy là do virus hoặc tự giới hạn và sẽ khỏi trong <3 ngày; do đó, xét nghiệm vi sinh thường không cần ở bệnh nhân đến trong <24 giờ sau khi khởi phát tiêu chảy. Ngoại lệ gồm: Bệnh nhân có máu hoặc mủ trong phân, sốt, mất nước hoặc suy giảm miễn dịch, đau nhói hoặc co thắt bụng nặng, tiêu chảy hoặc buồn nôn kéo dài, nghi ngờ nhiễm khuẩn bệnh viện, hoặc có dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết.
Nồng độ creatinine huyết thanh, nitơ urê máu (BUN) và điện giải nên được thực hiện trong các trường hợp mất nước hoặc nhiễm độc toàn thân. Các xét nghiệm khác cần làm nếu nghi ngờ có biến chứng bao gồm công thức máu toàn bộ (CBC), tổng phân tích nước tiểu, bicarbonate huyết thanh, CO2 toàn phần hoặc khí máu động mạch (ABG). Mất nước mức độ trung bình đến nặng được gợi ý bởi tỷ trọng nước tiểu ≥1,020, độ thẩm thấu nước tiểu >800 mOsm/kg, độ thẩm thấu huyết thanh >300 mOsm/kg và tỷ lệ BUN/creatinine >20 mg/dL; ABG với pH <7,35 và HCO3 <22 có thể gặp trong mất nước nặng.
Xét nghiệm phân
Diarrhea in Adults - Infectious_Diagnostics
Phân điển hình của tả có tính chất lỏng, nhầy, không màu và ít cặn thức ăn (phân như nước vo gạo). Tiêu chảy nhầy máu là đặc trưng của nhiễm EIEC, trong khi EHEC gây tiêu chảy phân máu kèm viêm đại tràng xuất huyết và hội chứng tán huyết ure huyết trong 6-8% trường hợp.
Soi phân
Soi phân được thực hiện trong các trường hợp tiêu chảy dai dẳng hoặc tiêu chảy phân máu nặng. Trong viêm dạ dày ruột do virus, thường không thấy hồng cầu và bạch cầu. Khi bị tả có thể thấy vi khuẩn với kiểu di động lao vun vút nhưng không có bạch cầu hay hồng cầu. Y. enterocolitica và C. difficile tạo phân dương tính với heme. Không thấy bạch cầu trong phân trong nhiễm EHEC. Bạch cầu trong phân hiện diện ở 80-90% trường hợp tiêu chảy do Shigella hoặc Salmonella và ít gặp hơn trong các trường hợp do Campylobacter và Yersinia. Xét nghiệm trứng và ký sinh trùng có thể dùng nhuộm trichrome hoặc nhuộm kháng toan biến đổi để tìm Cyclospora, Cystoisospora và Cryptosporidia. Có thể thực hiện ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch, hoặc ở những người có tiền sử du lịch đến các nước đang phát triển với tiêu chảy >3-4 tuần.
Xét nghiệm chẩn đoán phân tử
Các xét nghiệm chẩn đoán phân tử độc lập với cấy phân là các xét nghiệm nhanh có thể xác định nhiễm virus, vi khuẩn khó chẩn đoán (ví dụ các biến thể của E. coli gây tiêu chảy [EAEC, EPEC, ETEC]) và nhiễm động vật đơn bào. Các xét nghiệm này giúp xác định liệu điều trị kháng khuẩn theo kinh nghiệm có thể có lợi. Chúng không thể lưu giữ tác nhân để phục vụ xét nghiệm kháng thuốc tiếp theo hoặc điều tra bùng phát.
Cấy phân và kháng sinh đồ
Cấy phân và kháng sinh đồ không cần thiết cho mọi trường hợp tiêu chảy trừ khi nghi ngờ căn nguyên vi khuẩn. Nên lấy mẫu trước khi dùng kháng sinh và thực hiện ở cả vùng không lưu hành và lưu hành bệnh. Trong các trường hợp nghi ngờ tiêu chảy và bùng phát dịch Shigella, có thể dùng xét nghiệm chẩn đoán nhanh, nhưng vẫn khuyến cáo xác nhận kết quả bằng cấy phân.
Chỉ định cụ thể
Các chỉ định cụ thể để yêu cầu cấy phân và kháng sinh đồ gồm: Phân có máu hoặc dương tính với máu hoặc bạch cầu ẩn trong phân; tiêu chảy kéo dài chưa được điều trị kháng sinh trước đó, bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch và mục đích dịch tễ học (như tiền sử du lịch đến các nước đang phát triển, các trường hợp liên quan đến người chế biến thực phẩm). Cần xét nghiệm sớm nếu bệnh nhân >70 tuổi, hoặc đau bụng nặng, nôn kéo dài, mất nước đáng kể, hoặc sốt cao và nếu nghi ngờ bệnh do C. difficile. Những người có nguy cơ cao gặp biến chứng (như hội chứng tán huyết-ure huyết, viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc không nhiễm khuẩn, hội chứng Reiter, hội chứng Guillain-Barre, IBS hậu nhiễm, phình đại tràng nhiễm độc, sprue nhiệt đới) và các vụ nghi bùng phát dịch bệnh có nguồn gốc đường ruột cũng nên được xét nghiệm.
Cấy máu
Khuyến cáo cấy máu cho: Bệnh nhân có dấu hiệu sốc nhiễm khuẩn; nghi sốt thương hàn; bệnh nhân có dấu hiệu và triệu chứng gợi ý nhiễm trùng toàn thân; bệnh nhân suy giảm miễn dịch; bệnh nhân có tình trạng nguy cơ cao như đái tháo đường kiểm soát kém; bệnh nhân sốt cao không rõ nguyên nhân; và bệnh nhân có tiền sử du lịch hoặc đã tiếp xúc với người đi từ vùng lưu hành sốt thương hàn.
Sinh thiết
Lấy mẫu sinh thiết ruột được chỉ định ở bệnh nhân tiêu chảy kéo dài hoặc ở người suy giảm miễn dịch khi không xác định được căn nguyên qua xét nghiệm phân tử hoặc xét nghiệm tìm trứng và ký sinh trùng. Điều này có thể xác định nhiễm cytomegalovirus, histoplasmosis và nhiễm sinh vật đơn bào.
Các xét nghiệm khác
Miễn dịch enzym có thể được dùng ở bệnh nhân tiêu chảy kéo dài hoặc có tiền sử du lịch để xác định Giardia hoặc Cryptosporidia. Xét nghiệm độc tố A/B của C. difficile có thể thực hiện ở bệnh nhân đã dùng kháng sinh trước đó, hóa trị hoặc nằm viện. Soi kính hiển vi điện tử và phản ứng chuỗi polymerase (PCR) có thể được dùng trong viêm dạ dày ruột do virus để chẩn đoán adenovirus, astrovirus, norovirus, sapovirus và rotavirus.
Nồng độ creatinine huyết thanh, nitơ urê máu (BUN) và điện giải nên được thực hiện trong các trường hợp mất nước hoặc nhiễm độc toàn thân. Các xét nghiệm khác cần làm nếu nghi ngờ có biến chứng bao gồm công thức máu toàn bộ (CBC), tổng phân tích nước tiểu, bicarbonate huyết thanh, CO2 toàn phần hoặc khí máu động mạch (ABG). Mất nước mức độ trung bình đến nặng được gợi ý bởi tỷ trọng nước tiểu ≥1,020, độ thẩm thấu nước tiểu >800 mOsm/kg, độ thẩm thấu huyết thanh >300 mOsm/kg và tỷ lệ BUN/creatinine >20 mg/dL; ABG với pH <7,35 và HCO3 <22 có thể gặp trong mất nước nặng.
Xét nghiệm phân
Diarrhea in Adults - Infectious_DiagnosticsPhân điển hình của tả có tính chất lỏng, nhầy, không màu và ít cặn thức ăn (phân như nước vo gạo). Tiêu chảy nhầy máu là đặc trưng của nhiễm EIEC, trong khi EHEC gây tiêu chảy phân máu kèm viêm đại tràng xuất huyết và hội chứng tán huyết ure huyết trong 6-8% trường hợp.
Soi phân
Soi phân được thực hiện trong các trường hợp tiêu chảy dai dẳng hoặc tiêu chảy phân máu nặng. Trong viêm dạ dày ruột do virus, thường không thấy hồng cầu và bạch cầu. Khi bị tả có thể thấy vi khuẩn với kiểu di động lao vun vút nhưng không có bạch cầu hay hồng cầu. Y. enterocolitica và C. difficile tạo phân dương tính với heme. Không thấy bạch cầu trong phân trong nhiễm EHEC. Bạch cầu trong phân hiện diện ở 80-90% trường hợp tiêu chảy do Shigella hoặc Salmonella và ít gặp hơn trong các trường hợp do Campylobacter và Yersinia. Xét nghiệm trứng và ký sinh trùng có thể dùng nhuộm trichrome hoặc nhuộm kháng toan biến đổi để tìm Cyclospora, Cystoisospora và Cryptosporidia. Có thể thực hiện ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch, hoặc ở những người có tiền sử du lịch đến các nước đang phát triển với tiêu chảy >3-4 tuần.
Xét nghiệm chẩn đoán phân tử
Các xét nghiệm chẩn đoán phân tử độc lập với cấy phân là các xét nghiệm nhanh có thể xác định nhiễm virus, vi khuẩn khó chẩn đoán (ví dụ các biến thể của E. coli gây tiêu chảy [EAEC, EPEC, ETEC]) và nhiễm động vật đơn bào. Các xét nghiệm này giúp xác định liệu điều trị kháng khuẩn theo kinh nghiệm có thể có lợi. Chúng không thể lưu giữ tác nhân để phục vụ xét nghiệm kháng thuốc tiếp theo hoặc điều tra bùng phát.
Cấy phân và kháng sinh đồ
Cấy phân và kháng sinh đồ không cần thiết cho mọi trường hợp tiêu chảy trừ khi nghi ngờ căn nguyên vi khuẩn. Nên lấy mẫu trước khi dùng kháng sinh và thực hiện ở cả vùng không lưu hành và lưu hành bệnh. Trong các trường hợp nghi ngờ tiêu chảy và bùng phát dịch Shigella, có thể dùng xét nghiệm chẩn đoán nhanh, nhưng vẫn khuyến cáo xác nhận kết quả bằng cấy phân.
Chỉ định cụ thể
Các chỉ định cụ thể để yêu cầu cấy phân và kháng sinh đồ gồm: Phân có máu hoặc dương tính với máu hoặc bạch cầu ẩn trong phân; tiêu chảy kéo dài chưa được điều trị kháng sinh trước đó, bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch và mục đích dịch tễ học (như tiền sử du lịch đến các nước đang phát triển, các trường hợp liên quan đến người chế biến thực phẩm). Cần xét nghiệm sớm nếu bệnh nhân >70 tuổi, hoặc đau bụng nặng, nôn kéo dài, mất nước đáng kể, hoặc sốt cao và nếu nghi ngờ bệnh do C. difficile. Những người có nguy cơ cao gặp biến chứng (như hội chứng tán huyết-ure huyết, viêm khớp nhiễm khuẩn hoặc không nhiễm khuẩn, hội chứng Reiter, hội chứng Guillain-Barre, IBS hậu nhiễm, phình đại tràng nhiễm độc, sprue nhiệt đới) và các vụ nghi bùng phát dịch bệnh có nguồn gốc đường ruột cũng nên được xét nghiệm.
Cấy máu
Khuyến cáo cấy máu cho: Bệnh nhân có dấu hiệu sốc nhiễm khuẩn; nghi sốt thương hàn; bệnh nhân có dấu hiệu và triệu chứng gợi ý nhiễm trùng toàn thân; bệnh nhân suy giảm miễn dịch; bệnh nhân có tình trạng nguy cơ cao như đái tháo đường kiểm soát kém; bệnh nhân sốt cao không rõ nguyên nhân; và bệnh nhân có tiền sử du lịch hoặc đã tiếp xúc với người đi từ vùng lưu hành sốt thương hàn.
Sinh thiết
Lấy mẫu sinh thiết ruột được chỉ định ở bệnh nhân tiêu chảy kéo dài hoặc ở người suy giảm miễn dịch khi không xác định được căn nguyên qua xét nghiệm phân tử hoặc xét nghiệm tìm trứng và ký sinh trùng. Điều này có thể xác định nhiễm cytomegalovirus, histoplasmosis và nhiễm sinh vật đơn bào.
Các xét nghiệm khác
Miễn dịch enzym có thể được dùng ở bệnh nhân tiêu chảy kéo dài hoặc có tiền sử du lịch để xác định Giardia hoặc Cryptosporidia. Xét nghiệm độc tố A/B của C. difficile có thể thực hiện ở bệnh nhân đã dùng kháng sinh trước đó, hóa trị hoặc nằm viện. Soi kính hiển vi điện tử và phản ứng chuỗi polymerase (PCR) có thể được dùng trong viêm dạ dày ruột do virus để chẩn đoán adenovirus, astrovirus, norovirus, sapovirus và rotavirus.
Hình ảnh học
Chuỗi X-quang bụng được chỉ định ở bệnh nhân nghi ngờ thủng ruột, tắc ruột hoặc phình đại tràng nhiễm độc, trong khi chụp cắt lớp vi tính (CT) có thể được cân nhắc thực hiện ở người lớn tuổi có đau bụng nặng.