บทนำ
เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่
(Endometriosis) เป็นโรคที่เนื้อเยื่อคล้ายเยื่อบุโพรงมดลูกซึ่งเจริญเติบโตโดยอาศัยฮอร์โมนเอสโตรเจน
ไปเจริญเติบโตอยู่นอกโพรงมดลูก ทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง
ขอบเขตของโรคมีความหลากหลาย แต่อวัยวะในอุ้งเชิงกราน (โดยเฉพาะรังไข่)
และเยื่อบุช่องท้องมักได้รับผลกระทบ
ระบาดวิทยา
เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ส่งผลกระทบต่อสตรีวัยเจริญพันธุ์
5–10% พบได้บ่อยที่สุดในช่วงอายุ
22–29 ปี
และส่งผลกระทบอย่างมากต่อคุณภาพชีวิต ในชาวเอเชีย ความชุกจะสูงกว่าโดยส่งผลกระทบต่อสตรีประมาณ
15% ในขณะที่พบอุบัติการณ์ต่ำกว่าในสตรีชาวแอฟริกันเมื่อเทียบกับชาว Caucasians
ในอินเดียมีผู้ป่วยที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นภาวะนี้ประมาณ 26 ล้านคน โดยมีอุบัติการณ์ 34% ถึง 48% เมื่อวินิจฉัยผ่านการส่องกล้อง
ในเกาหลีมีอัตราความชุกที่ปรับตามอายุเพิ่มขึ้นจาก 2.12 ต่อประชากร
1,000 คนในปี ค.ศ. 2002 เป็น 3.56
ต่อประชากร 1,000 คนในปี ค.ศ. 2013 ของกลุ่มอายุ 15 ถึง 54 ปีจากการศึกษาแบบย้อนหลัง
ในประเทศไทยมีรายงานความชุกแตกต่างกันไปตามสภาวะเฉพาะ ตั้งแต่ 8.6% ในผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล ไปจนถึง 78.4% ในผู้ที่มาด้วยอาการปวดประจำเดือนรุนแรง
พยาธิสรีรวิทยา
พยาธิกำเนิดของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ยังไม่เป็นที่แน่ชัด
แต่มีทฤษฎีต่าง ๆ ในการอธิบายการเกิดโรค ได้แก่ การที่เลือดประจำเดือนไหลย้อนกลับเข้าไปในอุ้งเชิงกราน (Sampson’s
theory) ความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน การเปลี่ยนแปลงแบบ metaplastic
ของเซลล์เยื่อบุช่องท้อง การแพร่กระจายของเนื้อเยื่อประจำเดือนผิดที่ผ่านทางกระแสเลือดหรือระบบน้ำเหลือง
การเปลี่ยนแปลงของเซลล์จากไขกระดูกไปเป็นเนื้อเยื่อเยื่อบุโพรงมดลูกบริเวณนอกมดลูก
และการเพิ่มความไวต่อเอสโตรเจนร่วมกับการดื้อต่อโปรเจสเตอโรนที่เพิ่มขึ้น
ปัจจัยเสี่ยง
ปัจจัยเสี่ยงของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่
ได้แก่:
- พันธุกรรม โดยเฉพาะในญาติสายตรงของผู้ป่วย
- การสัมผัสกับเอสโตรเจนภายในร่างกายนาน (การเริ่มมีประจำเดือนเร็วหรือหมดประจำเดือนช้า)
- รอบประจำเดือนสั้น
- ดัชนีมวลกาย (body mass index; BMI) ต่ำ
- การอุดกั้นการไหลของประจำเดือน (เช่น müllerian anomalies)
- การบริโภคเนื้อแดงและไขมันทรานส์สูง
การจำแนกโรค
ชนิดของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่
ได้แก่ ถุงน้ำรังไข่ชนิดเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (ovarian
endometriomas) หรือ ช็อกโกแลตซีสต์ โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่บริเวณเยื่อบุช่องท้องชั้นผิว
(superficial peritoneal endometriosis) โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ที่แทรกซึมลึก
(deep infiltrating endometriosis; รอยโรคที่ทะลุผ่านเยื่อบุช่องท้อง
>5 มม.) และโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่แบบแพร่กระจาย (disseminated
endometriosis)