Obesity โรคอ้วน Initial Assessment

ในระหว่างการซักประวัติ ควรสอบถามประวัติน้ำหนัก, พฤติกรรมการกิน, กิจกรรมทางกาย, การดื่มแอลกอฮอล์, การสูบบุหรี่, พฤติกรรมการนอนหลับ, โรคหรือภาวะพื้นฐานที่เป็นอุปสรรคต่อการออกกำลังกายหรือการลดน้ำหนัก รวมถึงปัจจัยทางวัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อมที่มีผลต่อน้ำหนัก 

ควรพิจารณาแยกโรคอ้วนที่สามารถระบุสาเหตุได้ เช่น ยาบางชนิด หรือประวัติของโรคทางพันธุกรรมหรือโรคต่อมไร้ท่อ (เช่น ภาวะไทรอยด์ต่ำ, Cushing’s syndrome) ยาที่มีแนวโน้มทำให้น้ำหนักเพิ่ม ได้แก่ ยากลุ่มรักษาเบาหวาน (เช่น insulin, meglitinides, sulfonylureas, thiazolidinediones), ยาลดความดันโลหิต (เช่น alpha-adrenergic blockers, beta-blockers [atenolol, metoprolol, nadolol, propranolol]), ยากันชัก (เช่น carbamazepine, gabapentin, pregabalin, valproic acid), ยารักษาอาการซึมเศร้า (เช่น lithium, monoamine oxidase inhibitors [MAOIs], serotonin and norepinephrine reuptake inhibitors [SNRIs], paroxetine, tricyclic antidepressants [TCAs]), และยารักษาโรคจิตเวชบางชนิด (เช่น clozapine, olanzapine, quetiapine, risperidone). 

จำเป็นต้องประเมินภาวะแทรกซ้อนและความเสี่ยงทางเมแทบอลิซึมที่อาจเกิดขึ้นร่วมด้วย เช่น เบาหวานชนิดที่ 2, ความดันโลหิตสูง, ไขมันในเลือดผิดปกติ, ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ, MAFLD, โรคหัวใจและหลอดเลือด, หรือข้อเข่าเสื่อม เนื่องจากอาจมีผลต่อการตัดสินใจเลือกวิธีการรักษาและผลลัพธ์ ควรประเมินความสามารถในการทำกิจกรรมของผู้ป่วยด้วยแบบสอบถามเกี่ยวกับความสามารถที่สัมพันธ์กับโรคอ้วนหรือการทดสอบสมรรถภาพร่างกาย และควรประเมินภาวะโรคอ้วนร่วมกับภาวะกล้ามเนื้อลีบ 

ควรสอบถามประวัติครอบครัวเกี่ยวกับโรคอ้วน, โรคหัวใจและหลอดเลือด, ความดันโลหิตสูง, เบาหวาน, ไขมันในเลือดผิดปกติ, มะเร็งที่เกี่ยวข้องกับโรคอ้วน หรือโรคไทรอยด์ 
ในผู้หญิง ควรตรวจสอบว่ามีการตั้งครรภ์หรือไม่ เนื่องจากไม่แนะนำให้เข้าร่วมโปรแกรมลดน้ำหนักในช่วงเวลาดังกล่าว 

ในระหว่างการตรวจร่างกาย ควรวัดความดันโลหิตของผู้ป่วยทั้งสองแขน เพื่อคัดกรองภาวะความดันโลหิตสูง และตรวจหาอาการหรืออาการแสดงของโรคไทรอยด์, Cushing’s syndrome, hypogonadism, ลักษณะร่างกายผิดปกติ (dysmorphism), และสัญญาณของภาวะดื้อต่ออินซูลิน เช่น acanthosis nigricans 



ควรประเมินสภาพจิตใจของผู้ป่วย เช่น มุมมองต่อตนเอง, สุขภาพจิตโดยรวม, ปัจจัยที่ก่อให้เกิดความเครียด, ความผิดปกติของการกิน, การมีภาวะซึมเศร้าและความผิดปกติของอารมณ์อื่น ๆ, การใช้สารเสพติด รวมถึงอุปสรรคทางจิตสังคมที่อาจมีผลต่อการรักษา หากคะแนนแบบประเมิน Patient Health Questionnaire-9 (PHQ-9) มีค่า ≥10 เมื่อใช้คัดกรองภาวะซึมเศร้า ควรพิจารณาส่งต่อผู้ป่วยให้จิตแพทย์ 

การวัดด้านมานุษยวิทยา (Anthropometry) 

ดัชนีมวลกาย (Body Mass Index - BMI) 
 BMI คือการวัดน้ำหนักสัมพันธ์กับส่วนสูง ใช้เพื่อประเมินปริมาณไขมันในร่างกายโดยรวม และช่วยพยากรณ์สุขภาพในอนาคต เนื่องจาก BMI ที่เพิ่มขึ้นสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้นของเหตุการณ์ทางหัวใจและหลอดเลือดหรือการเสียชีวิต, อัตราการตายโดยรวม, โรคเบาหวาน, ความผิดปกติของการนอน, โรคข้อเข่าเสื่อม, และโรคมะเร็งบางชนิด (เช่น มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก, มะเร็งเต้านม, มะเร็งลำไส้ใหญ่, มะเร็งไต, มะเร็งหลอดอาหาร) 

ควรวัดเป็นประจำทุกปีเพื่อคัดกรอง และเมื่อจำเป็นในการบริหารจัดการ โดยคำนวณจากสูตร: BMI = น้ำหนัก (kg) / ส่วนสูง (m)² 
ซึ่งประเทศในเอเชียมีเกณฑ์ BMI สำหรับภาวะน้ำหนักเกินและโรคอ้วนที่ต่ำกว่าค่ามาตรฐานขององค์การอนามัยโลก (WHO)
การคำนวณนี้สามารถใช้ได้ในทุกกลุ่มอายุ สำหรับเด็กอายุน้อยกว่า 18 ปี ควรใช้เปอร์เซ็นไทล์ของ BMI ตามอายุเพื่อระบุสถานะน้ำหนักที่เหมาะสม การสะสมไขมันที่มีความเสี่ยงสูงสามารถพบได้ในผู้ใหญ่เชื้อสายยุโรปที่มี BMI ≥25 kg/m² และอัตราส่วนรอบเอวต่อส่วนสูง >0.5 หาก BMI และการตรวจร่างกายไม่ชัดเจน อาจพิจารณาใช้การตรวจ dual-energy X-ray absorptiometry หรือ bioelectric impedance เพื่อประเมินองค์ประกอบของร่างกายและไขมัน (เช่น ร้อยละไขมันในร่างกาย และการกระจายไขมัน)


เส้นรอบเอวและอัตราส่วนรอบเอวต่อสะโพก (Waist Circumference and Waist-to-Hip Ratio [WHR]) 
การวัดเส้นรอบเอวและอัตราส่วนรอบเอวต่อสะโพก เป็นวิธีที่มีประโยชน์ในการประเมินไขมันภายในช่องท้อง ก่อนและระหว่างการรักษาเพื่อลดน้ำหนัก เส้นรอบเอวควรวัดที่บริเวณกึ่งกลางระหว่างยอดของกระดูกสะโพก (superior iliac crest) และขอบล่างของซี่โครงซี่สุดท้าย
WHR คำนวณจากการวัดรอบเอวหารด้วยรอบสะโพก โดยวัดรอบสะโพกที่บริเวณที่นูนที่สุดของก้น
สูตร: WHR = เส้นรอบเอว / เส้นรอบสะโพก 
การวัดนี้ถือเป็นทางเลือกหลักในการจำแนกภาวะอ้วนลงพุง โดยเกณฑ์กำหนดที่เส้นรอบเอว ≥90 ซม. สำหรับผู้ชายชาวเอเชีย และ ≥80 ซม. สำหรับผู้หญิงชาวเอเชีย รวมถึงใช้เป็นเกณฑ์ประเมินความเสี่ยงทางคลินิก โดยเฉพาะในผู้ที่มี BMI ปกติหรืออยู่ในช่วง pre-obesity และควรวัดเป็นประจำทุกปี การมีเส้นรอบเอวที่เพิ่มขึ้นสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้นต่อการเป็นโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ไขมันในเลือดผิดปกติ ความดันโลหิตสูง และโรคหัวใจและหลอดเลือด แม้ผู้ป่วยจะไม่เข้าเกณฑ์โรคอ้วนตาม BMI ก็ตาม 

การจำแนกน้ำหนักตัวในผู้ใหญ่ตามดัชนีมวลกาย (Body Mass Index[BMI])
การจำแนกตามWHO	เกณฑ์BMIตามWHO(kg/m2)	ความเสี่ยงของโรคร่วม	เกณฑ์ BMI สำหรับ ชาวเอเชีย(kg/m2)
น้ำหนักน้อย (Underweight)	<18.5	ความเสี่ยงต่ำ แต่มีความเสี่ยงเพิ่มขึ้นต่อปัญหาทางคลินิกอื่น ๆ	<18.5
น้ำหนักปกติ (Normal)	18.5–24.9	ความเสี่ยงตามค่าเฉลี่ย	18.5–22.9
น้ำหนักเกิน / ก่อนอ้วน (Overweight or Pre-obese)	25.0–29.9	ความเสี่ยงเพิ่มขึ้น	23.0–24.4
อ้วนระดับ1 (Obese Class I)	30.0–34.9	ความเสี่ยงสูง	25.0–29.9
อ้วนระดับ2 (Obese Class II)	35.0–39.9	ความเสี่ยงสูงมาก	30.0–34.9
อ้วนระดับ3 (Obese Class III)	≥40.0	ความเสี่ยงสูงมากที่สุด	≥35.0

เชื้อชาติ	เส้นรอบเอวที่มีความเสี่ยงสูง (cm)		อัตราส่วนรอบเอวต่อสะโพกที่มีความเสี่ยงสูง
	ชาย	หญิง	ชาย	หญิง
Asians	≥90	≥80	≥1.0	≥0.85
Caucasians	≥102	≥88	≥1.0	≥0.85

สามารถวินิจฉัยภาวะอ้วนได้ในผู้ใหญ่เชื้อสายยุโรปที่มี BMI ≥25 kg/m², อัตราส่วนรอบเอวต่อส่วนสูง >0.5 และมีความบกพร่องทางสรีรวิทยา ทางการแพทย์ หรือการทำงานของร่างกาย หรือมีภาวะแทรกซ้อนใด ๆ ที่เกี่ยวข้อง เมื่อพบผู้ที่มีภาวะอ้วนควรประเมินโรคร่วมที่เกี่ยวข้องกับภาวะอ้วนด้วย และควรมีการจัดระดับความรุนแรงหากพบว่าเป็นโรคร่วมจริง แนวทางการรักษาและเป้าหมายของการรักษาควรปรับให้เหมาะสมตามการมีอยู่และความรุนแรงของโรคร่วมที่เกี่ยวข้องกับภาวะอ้วน นอกจากนี้ หากพบโรคร่วมที่เกี่ยวข้องกับภาวะอ้วนในผู้ป่วยรายใด แม้จะไม่ได้มาด้วยภาวะอ้วนโดยตรง ก็ควรมีการประเมินภาวะอ้วนและระดับความรุนแรงของภาวะอ้วนร่วมด้วย 

ความรุนแรงของโรคอ้วน 
ควรจัดระดับความรุนแรงของโรคอ้วนตามเกณฑ์ที่เฉพาะเจาะจงต่อภาวะแทรกซ้อน (complication-specific criteria) 

ระดับความรุนแรงของโรคอ้วนตามเกณฑ์ที่เฉพาะเจาะจงต่อภาวะแทรกซ้อน
ค่าBMI (kg/m²)	องค์ประกอบทางคลินิก	ระยะโรค	ภาวะแทรกซ้อน
<25 (<23ในบางเชื้อชาติ)		น้ำหนักตัวปกติ	ไม่มี
25–29.9 (23–24.9ในบางเชื้อชาติ)	ประเมินภาวะแทรกซ้อนที่เกี่ยวข้องกับการสะสมไขมัน (adiposity-related complications)และระดับความรุนแรงของภาวะแทรกซ้อนดังกล่าว ได้แก่ โรคหอบหืด หรือกลุ่มของโรคที่หลอดลมมีความไวมากผิดปกติ โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคซึมเศร้า โรคไขมันในเลือดผิดปกติ ภาวะมีบุตรยากในผู้หญิง โรคกรดไหลย้อน โรคความดันโลหิตสูง ภาวะพร่องฮอร์โมนเพศชาย กลุ่มอาการผิดปกติทางเมแทบอลิก MAFLD ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ โรคข้อเสื่อม กลุ่มอาการถุงน้ำในรังไข่ ภาวะก่อนเบาหวาน หรือโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ภาวะปัสสาวะเล็ด	น้ำหนักเกิน ระยะ0	ไม่มี
≥30 (≥25ในบางเชื้อชาติ)		อ้วน ระยะ0	ไม่มี
≥25( ≥23ในบางเชื้อชาติ)		อ้วน ระยะ1	≥1ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงน้อย-ปานกลาง
		อ้วน ระยะ2	อย่างน้อย 1 ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง

อ้างอิงจาก American Association of Clinical Endocrinologists (AACE) and American College of Endocrinology (ACE) comprehensive clinical practice guidelines for medical care of patients with obesity. Endocr Pract. 2016 Jul;22 Suppl 3:1-203.  

อีกทางเลือกหนึ่ง สามารถใช้ Edmonton Obesity Staging System หรือ King’s Obesity Staging Criteria เพื่อประเมินผลกระทบของภาวะอ้วนต่อสุขภาพทางกาย จิตใจ และการทำงานของร่างกายได้ โดยระบบเหล่านี้ยังช่วยในการกำหนดประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับจากการรักษาอีกด้วย